XỬ TRÍ NGỘ ĐỘC THỰC PHẨM

Ngộ độc thực phẩm là tình trạng cấp cứu y tế thường gặp, đặc biệt là các trường hợp ngộ độc thực phẩm tập thể. Việc tuân thủ các quy định có thể giúp phòng ngừa và giảm thiểu tối đa rủi ro vì ngộ độc thực phẩm.  

1. Ngộ độc thực phẩm là gì?

1.1. Thực phẩm và vấn đề ngộ độc thực phẩm

Thực phẩm là sản phẩm mà con người ăn, uống ở dạng tươi sống hoặc đã qua sơ chế, chế biến, bảo quản. Thực phẩm rất quan trọng trong sự phát triển của cơ thể con người từ trẻ sơ sinh đến người cao tuổi. Con người sẽ bị ảnh hưởng rất lớn về sức khoẻ và thể trạng nếu bị thiếu hụt nguồn dinh dưỡng từ thực phẩm. Thực phẩm bao gồm: thực phẩm thiết yếu và thực phẩm chức năng.

Các nhóm thực phẩm thiết yếu rất quan trọng, để duy trì mọi hoạt động sống của con người. Cơ thể con người là một cỗ máy sinh học tuyệt vời, nhưng để có một cơ thể khỏe mạnh, thì việc ăn uống đầy đủ chất dinh dưỡng hàng ngày là điều bắt buộc.

Thực phẩm chức năng là thực phẩm dùng để hỗ trợ chức năng của cơ thể con người, tạo cho cơ thể tình trạng thoải mái, tăng sức đề kháng, giảm bớt nguy cơ mắc bệnh, bao gồm thực phẩm bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khoẻ, thực phẩm dinh dưỡng y học.

Theo ước tính của Tổ chức Y tế thế giới, hàng năm có khoảng 600 triệu ca bệnh được ghi nhận (gần 1/10 người dân số thế giới) và khoảng 420.000 người tử vong vì ngộ độc thực phẩm. Đối với trẻ em dưới 5 tuổi, số vụ ngộ độc thực phẩm chiếm 40% các trường hợp nhập viện, với 125.000 ca tử vong hàng năm.

Việc bị ngộ độc thực phẩm có thể gây các biến chứng cho cơ thể, đặc biệt là những người bị ngộ độc thực phẩm nặng. Các biến chứng là mất nước, mất cân bằng điện giải và hội chứng tan máu. Những biến chứng do ngộ độc thực phẩm có thể ảnh hưởng đến sức khoẻ và tính mạng bệnh nhân đặc biệt trên các cơ địa như người cao tuổi, trẻ em, người suy giảm hệ miễn dịch, ung thư, suy yếu… nếu không được can thiệp điều trị sớm. Những biến chứng khác mà ngộ độc thực phẩm nặng hoặc trì hoãn điều trị ngộ độc thực phẩm có thể gây ra gồm: suy cơ quan, rối loạn điện giải, nhiễm trùng huyết.

1.2. Ngộ độc thực phẩm nặng

Ngộ độc thực phẩm nặng là tình trạng bệnh nhân với các dấu hiệu ngộ độc diễn ra kéo dài trên 2 ngày và các triệu chứng như tiêu chảy, nôn ói, đau bụng không có biểu hiện thuyên giảm hay có chiều hướng tăng dần hoặc bệnh nhân gặp các biến chứng của ngộ độc như triệu chứng thần kinh, mất nước, rối loạn điện giải nặng, tụt huyết áp hay nhiễm trùng huyết.

Thông thường các triệu chứng ngộ độc thực phẩm thường xuất hiện trong một khoảng thời gian sau khi ăn phải thực phẩm hay nước uống bị nhiễm khuẩn, ôi thiu, hư hỏng… Đây được xem là phản ứng đào thải của cơ thể khi vô tình dung nạp các vi khuẩn, vi trùng gây hại, độc tố, chất độc hóa học. Người bệnh cũng có thể bị ngộ độc thức ăn nặng khi ăn các thực phẩm chứa quá nhiều chất bảo quản, chất phụ gia…

Khi bị tấn công bởi những yếu tố này, cơ thể sẽ xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa đầu tiên như nôn ói, tiêu chảy, đau quặn thượng vị… Sau vài giờ ăn thực phẩm có độc tố, biểu hiện lâm sàng sẽ bắt đầu xuất hiện. Tùy mức độ ngộ độc mà các triệu chứng biểu hiện nặng hay nhẹ. Tuy nhiên,  vẫn cần nhanh chóng xử lý trước khi các triệu chứng trở nên nguy hiểm hơn.

Ngộ độc thực phẩm nặng được nhận biết khi những triệu chứng rối loạn tiêu hóa dần tiến triển thành những biến chứng về rối loạn thần kinh như mờ mắt, nhìn đôi, yếu cơ, khó nuốt… hay các rối loạn tim mạch; cơn đau ở vị trí khác ngoài bụng.

2. Nguyên nhân

Nguyên nhân gây ngộ độc thực phẩm tương đối đa dạng. Một trong những nguyên nhân thường gặp nhất chính là sử dụng thực phẩm không được chế biến hay bảo quản đúng cách. Thực phẩm không được bảo quản ở nhiệt độ an toàn có thể gây ra độc tố và bị mầm bệnh xâm nhập nên khi đi vào cơ thể sẽ gây hại cho cơ thể và ảnh hưởng đến sức khỏe.

Mặt khác, thực phẩm bị nhiễm khuẩn trước khi chế biến hay khâu chế biến thực phẩm không đảm bảo vệ sinh cũng có thể dẫn đến ngộ độc thực phẩm. Ví dụ, khi thực phẩm được chế biến không đảm bảo vệ sinh, dụng cụ nấu nướng bị nhiễm khuẩn, vi khuẩn xâm nhập và gây ra tình trạng ngộ độc khi tiêu thụ thực phẩm.

Không những thế, việc sử dụng thực phẩm hết hạn cũng là nguyên nhân gây ra ngộ độc thực phẩm. Thực phẩm đã quá hạn sử dụng tức là chất bảo quản có thể không còn tác dụng, vi khuẩn và nấm mốc có điều kiện phát triển và sinh ra độc tố.

3. Triệu chứng

Khi bị ngộ độc thực phẩm, cơ thể thường xuất hiện các triệu chứng khác nhau tuỳ thuộc phản ứng của mỗi cơ thể. Tùy thuộc vào mỗi loại độc tố và mức độ nghiêm trọng của ngộ độc mà các triệu chứng ngộ độc thực phẩm ở mỗi người sẽ có sự khác biệt:

– Đau bụng, khó chịu: người bị ngộ độc thực phẩm thường xuất hiện triệu chứng này đầu tiên. Khi ăn phải thực phẩm chứa độc tố hay mầm bệnh, một thời gian ngắn sau đó, người bệnh sẽ có cảm giác đau ẩm ỉ, đau nhói hoặc đau dữ dội ở vùng bụng dưới hoặc toàn bộ bụng.

– Buồn nôn, nôn: số đông người bị ngộ độc thực phẩm có triệu chứng buồn nôn và nôn nhiều sau khi sử dụng thực phẩm gây ngộ độc hoặc sau một khoảng thời gian ngắn.

– Tiêu chảy: khi phải cố gắng loại bỏ độc tố do thực phẩm vừa được dung nạp vào hệ tiêu hóa thì cơ thể sẽ xuất hiện triệu chứng tiêu chảy. Bằng cách này, chất lỏng từ đường ruột sẽ nhanh chóng được đào thải ra ngoài.

– Sốt: không phải mọi trường hợp ngộ độc thực phẩm đều có sốt, chỉ một số người có triệu chứng này. Sự tăng lên về thân nhiệt cũng là cách cơ thể phản ứng để chống lại các vi khuẩn hoặc độc tố gây hại.

– Mệt mỏi, uể oải: người bị ngộ độc thực phẩm thường cảm thấy mệt mỏi, yếu ớt và khó chịu. Đây thường là kết quả của sự mất nước, mất chất điện giải do nôn và tiêu chảy.

4. Xử trí

4.1. Sơ cứu tại nhà

Ngộ độc thực phẩm có thể gặp phải với bất kỳ ai, ngay sau khi sử dụng thực phẩm bị ô nhiễm. Vì thế, mỗi cá nhân nên trang bị cho mình cách sơ cứu khi bị ngộ độc thực phẩm để chủ động bảo vệ cho sức khỏe của mình và người thân:

a. Gây nôn: mục đích của việc gây nôn nhằm loại bỏ nhanh chóng thực phẩm nhiễm độc ra khỏi cơ thể. Để gây nôn, người bệnh cần uống 1 cốc nước muối 0.9% sau đó dùng ngón đưa vào vị trí góc cuống lưỡi gần họng để kích thích cảm giác nôn. Nôn được càng nhanh và càng nhiều thì càng hạn chế được chất độc ngấm vào cơ thể.

Tuy nhiên, khi gây nôn cần lưu ý:

– Nếu nằm nôn cần nằm trong tư thế nghiêng người, kê cao đầu để chất độc không bị trào ngược vào phổi, tránh nguy cơ ngạt thở hoặc bị sặc dẫn đến tử vong.

– Nếu gây nôn cho trẻ em, cần thực hiện động tác một cách khéo léo và cẩn thận để không làm trầy xước họng của trẻ.

– Nếu người đã rơi vào trạng thái hôn mê thì tuyệt đối không được gây nôn vì có thể bị tử vong do ngạt thở hoặc sặc.

b.Bù nước: ngộ độc thực phẩm thường gây nôn và tiêu chảy nên rất dễ bị mất nước. Vì thế, cần bù nước cho người bệnh để tránh nguy cơ mất nước. Khi bù nước, hãy lưu ý uống từng ngụm nhỏ. Nếu bị tiêu chảy nhiều lần thì nên dùng dung dịch Oresol để bù nước và điện giải. Pha Oresol theo đúng hàm lượng và tỷ lệ do nhà sản xuất khuyến cáo để uống giúp bù lại lượng muối và chất lỏng đã mất.

Nếu bù nước bằng dung dịch Oresol cần lưu ý không đun sôi dung dịch, không dùng dạng pha sẵn đóng chai, không sử dụng dung dịch đã pha quá 24 tiếng. Nếu ngộ độc thực phẩm tập thể thì hãy chia dung dịch Oresol riêng cho từng người, tuyệt đối không uống chung để tránh lây nhiễm làm bệnh trở nên nghiêm trọng hơn.

c. Nằm đúng tư thế và theo dõi nhịp tim: Trong quá trình xử trí ngộ độc thực phẩm tại nhà cần chú ý quan sát người bệnh. Nếu phát hiện tình trạng khó thở thì hãy dùng tay sạch kéo lưỡi người bệnh ra ngoài để họ dễ thở hơn. Nếu phát hiện người bệnh có dấu hiệu tụt huyết áp, loạn nhịp tim,… thì cần đưa đến cơ sở y tế cấp cứu ngay.

4.2. Tìm kiếm sự chăm sóc y tế

Hầu hết các trường hợp ngộ độc thực phẩm đều có thể tự tự khỏi sau 48 giờ. Nếu sau khoảng thời gian này người bệnh không cải thiện triệu chứng hoặc gặp các hiện tượng: co giật, rối loạn ý thức, suy hô hấp, không thể gây nôn, đi ngoài ra máu,… thì nên đưa đến cơ sở y tế để được xử trí ngộ độc thực phẩm nhanh chóng.

Tại cơ sở y tế, người bệnh sẽ được thăm khám, đánh giá tình trạng lâm sàng và thực hiện một số kiểm tra cận lâm sàng để xác định tác nhân gây bệnh và có hướng can thiệp phù hợp.

Ngộ độc thực phẩm nếu không được sơ cứu đúng cách sẽ ảnh hưởng không nhỏ đến sức khỏe của người bệnh. Vì thế, biết cách nhận diện và sơ cứu kịp thời có thể chủ động bảo vệ mình và người thân trước các nguy cơ do ngộ độc thực phẩm gây ra.

5. Phòng ngộ độc thực phẩm

Chủ động phòng ngừa ngộ độc thực phẩm và các bệnh do thực phẩm gây ra theo những cách sau:

– Rửa tay trước khi ăn hoặc chế biến thực phẩm.

– Rửa tay sau khi đi vệ sinh, thay tã, hút thuốc, ho, hắt hơi, xì mũi.

– Rửa tay sau khi chạm vào thực phẩm chưa được làm chín (trứng, thịt sống,…).

– Sử dụng thớt bằng nhựa (thay vì bằng gỗ) để cắt thịt sống.

– Làm sạch kỹ tất cả các bề mặt và dụng cụ tiếp xúc với thực phẩm chưa được nấu chín.

– Nấu chín kỹ các loại thịt và trứng trước khi ăn.

– Không ăn/uống thực phẩm làm từ trứng, thịt sống/nấu chưa chín, các sản phẩm từ sữa chưa tiệt trùng.

– Rửa kỹ tất cả các loại thực phẩm trước khi ăn.

– Tránh lây nhiễm chéo thực phẩm bằng cách để riêng thực phẩm nấu chín, thực phẩm ăn liền với thực phẩm còn sống, trứng.

Ngoài ra, một số người có nguy cơ mắc các bệnh do thực phẩm gây ra cao hơn so với những người khác, bao gồm:

– Người cao tuổi: Tuổi cao là một yếu tố khiến nhóm người này dễ mắc bệnh, trong đó có ngộ độc thực phẩm. Lý do, hệ thống miễn dịch sẽ phản ứng chậm và yếu hơn ở những người cao tuổi.

– Trẻ sơ sinh/trẻ nhỏ: Lúc này hệ miễn dịch của trẻ vẫn ở tình trạng “non nớt”, chưa phát triển đầy đủ, do đó càng trở nên nhạy cảm. Khi ăn/uống phải thực phẩm bị ô nhiễm, nếu không được xử lý kịp thời, sơ cứu ngộ độc thực phẩm không đúng cách có thể dẫn đến những biến chứng nguy hiểm.

– Những người có các bệnh lý hệ thống gây suy giảm miễn dịch như người mắc bệnh tiểu đường, AIDS, người đang điều trị ung thư (xạ trị/hóa trị), phụ nữ có thai,….

Ở nhóm người này, cần phải có những biện pháp phòng ngừa bệnh từ thực phẩm và ngộ độc thực phẩm cẩn thận hơn như không ăn thức ăn cũ, không ăn thực phẩm để ở ngoài nhiệt độ phòng hơn 4 giờ,…

Tác giả bài viết:
TS. Nguyễn Triệu Vân
Bác sĩ cao cấp, cố vấn chuyên môn của Napharco.

CÔNG TY TNHH DƯỢC PHẨM NAPHARCO
Địa chỉ: Đường D1, Khu công nghiệp Yên Mỹ II, Thị trấn Yên Mỹ, Huyện Yên Mỹ, Tỉnh Hưng Yên
Điện thoại: 02213.766.338
Hotline: 0916.953.559
Mail: napharcopharma.corp@gmail.com