BỆNH ĐAU THẦN KINH TOẠ

Dây thần kinh toạ phụ trách cảm giác và vận động toàn bộ phần thân dưới từ thắt lưng trở xuống. Bệnh thường gặp ở những người từ 30 tuổi trở lên, liên quan đến bệnh lý cột sống và thói quen sinh hoạt.

1. Khái niệm về đau thần kinh toạ

Dây thần kinh tọa (còn gọi là dây thần kinh hông to) là dây thần kinh lớn nhất và dài nhất cơ thể, xuất phát từ các rễ thần kinh vùng thắt lưng (L4–S3) của tủy sống, đi qua hông, mặt sau đùi, xuống đến cẳng chân và các ngón chân, đảm nhiệm chức năng cảm giác và vận động cho phần thân dưới. Khi bị chèn ép bởi đĩa đệm bị thoát vị, gai xương hoặc mô mềm viêm sưng, dây thần kinh toạ sẽ phát tín hiệu “đau”, một lời cảnh báo của cơ thể về sự tổn thương đang diễn ra.

Đau thần kinh tọa là bệnh lý đầu tiên mà nhiều người nghĩ đến khi cảm thấy những cơn đau bất thường ở lưng dưới hoặc chân. Đây là tình trạng đau do dây thần kinh tọa bị chèn ép hoặc tổn thương. Tình trạng này thường gặp ở người trong độ tuổi 30–50, đặc biệt là những người phải ngồi lâu, khuân vác nặng hoặc ít vận động. Nếu không được điều trị đúng cách, đau thần kinh tọa có thể tiến triển nặng hơn, gây tê bì, yếu cơ và ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

2. Nguyên nhân đau thần kinh toạ

Đau thần kinh tọa có nhiều nguyên nhân khác nhau như thoát vị đĩa đệm, hẹp ống sống, đến những thói quen sinh hoạt hàng ngày như ngồi sai tư thế hoặc ít vận động. Sau đây là những nguyên nhân phổ biến:

2.1. Thoát vị đĩa đệm thắt lưng 

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm đến khoảng 90% trường hợp đau thần kinh tọa. Khi nhân nhầy của đĩa đệm bị lệch ra khỏi vị trí bình thường và chèn ép lên rễ thần kinh tọa, người bệnh thường cảm thấy đau nhói, lan từ thắt lưng xuống mông và dọc theo mặt sau chân. Tình trạng này thường gặp ở người trong độ tuổi 30–50, đặc biệt là người lao động nặng, nhân viên văn phòng ngồi nhiều hoặc mang vác sai tư thế.

2.2. Hẹp ống sống làm cho dây thần kinh bị “bó chặt”

Hẹp ống sống thắt lưng xảy ra khi không gian chứa tủy sống và rễ thần kinh bị thu hẹp, khiến dây thần kinh tọa bị chèn ép. Nguyên nhân thường do thoái hóa cột sống, gai xương hoặc dày dây chằng theo thời gian.

Người bệnh thường có cảm giác đau âm ỉ vùng thắt lưng, tê bì hoặc yếu chân. Cơn đau thường tăng khi đứng lâu hoặc đi lại nhiều. Khi mức độ hẹp ống sống tiến triển nặng hơn, người bệnh sẽ khó đi lại, quãng đường đi được ngắn hơn và thời gian có thể đứng vững cũng giảm dần.

2.3. Thoái hóa cột sống

Khi bị thoái hóa khớp và cột sống, các xương có thể mọc gai hoặc biến dạng, chèn ép dây thần kinh tọa. Cơn đau thần kinh tọa thường âm ỉ, kéo dài, kèm cảm giác tê hoặc yếu ở vùng chân. Đây là nguyên nhân phổ biến ở người cao tuổi hoặc người thường xuyên lao động nặng.

2.4. Chấn thương và tư thế sai

Các tai nạn, ngã hoặc va chạm mạnh có thể gây tổn thương cột sống, làm lệch đĩa đệm, lệch đốt sống hoặc chấn thương trực tiếp rễ thần kinh. Ngoài ra, thói quen ngồi khom lưng, cúi đầu lâu hoặc mang vác sai tư thế cũng khiến cột sống chịu áp lực liên tục, dẫn đến thoát vị đĩa đệm chèn ép dây thần kinh tọa.

2.5 Các yếu tố khác làm tăng nguy cơ đau thần kinh toạ

– Mang thai: Tử cung mở rộng gây áp lực lên dây thần kinh tọa, đặc biệt ở 3 tháng cuối.

– Béo phì: Trọng lượng cơ thể lớn gây tăng tải trọng lên cột sống.

– Hút thuốc lá, thuốc lào.

– Khối u hoặc nhiễm trùng cột sống: Dù hiếm gặp nhưng có thể gây chèn ép nghiêm trọng, cần được phát hiện sớm qua thăm khám chuyên khoa.

3. Triệu chứng

Các triệu chứng đau thần kinh tọa có thể khác nhau ở mỗi người, tùy thuộc vào vị trí và mức độ dây thần kinh bị chèn. Tuy nhiên, điểm chung là cảm giác đau dọc theo đường đi của dây thần kinh tọa, bắt đầu từ thắt lưng, lan qua mông và xuống chân.

3.1. Đau lan từ thắt lưng xuống chân 

Đây là triệu chứng điển hình nhất của đau thần kinh tọa. Cơn đau thường khởi phát ở vùng thắt lưng hoặc mông, sau đó lan xuống đùi, cẳng chân, thậm chí đến tận bàn chân. Thông thường, đau chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể. Người bệnh có thể cảm thấy đau âm ỉ, nhói buốt hoặc như bị “điện giật” và cơn đau thường tăng khi ngồi lâu, ho hoặc hắt hơi.

3.2. Tê bì và giảm cảm giác ở chân

Cảm giác tê bì, châm chích hoặc ngứa ran như kim châm ở chân và bàn chân là dấu hiệu cho thấy dây thần kinh bị tổn thương kéo dài. Ở một số người, cảm giác ở chân trở nên kém rõ, chân chạm xuống không “thật”, cấu véo ít thấy đau hoặc không đau. Khi tình trạng này tiến triển lâu ngày, người bệnh có thể giảm khả năng cảm nhận nhiệt độ và xúc giác, gây khó chịu và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.

3.3. Yếu cơ và khó vận động

Do dây thần kinh chi phối vận động bị chèn ép, người bệnh thường cảm thấy khó khăn khi đứng dậy, đi lại hoặc nâng chân. Nếu tình trạng này kéo dài, sức cơ suy giảm rõ rệt khiến việc di chuyển, leo cầu thang hay mang vác vật nặng trở nên khó khăn hơn. Về lâu dài, khả năng kiểm soát vận động có thể bị ảnh hưởng đáng kể, làm giảm chất lượng cuộc sống.

3.4. Đau tăng khi thay đổi tư thế

Cơn đau thần kinh tọa thường trở nên dữ dội hơn khi người bệnh ngồi, cúi người hoặc xoay người đột ngột. Nguyên nhân là do những tư thế này làm tăng áp lực lên dây thần kinh bị chèn ép. Việc duy trì tư thế đúng, hạn chế vận động mạnh và nghỉ ngơi hợp lý là yếu tố quan trọng giúp giảm đau và ngăn ngừa bệnh tiến triển nặng hơn.

3.5. Đau nhức vùng mông

Ở một số trường hợp, cơn đau không lan xuống chân mà khu trú chủ yếu ở vùng mông. Người bệnh có thể cảm thấy nóng rát hoặc đau nhức, đặc biệt khi ngồi lâu. Đây có thể là biểu hiện sớm của đau thần kinh tọa, song thường bị nhầm lẫn với đau cơ thông thường, khiến việc chẩn đoán và điều trị bị chậm trễ.

4. Chẩn đoán đau thần kinh toạ

4.1. Khám lâm sàng và hỏi bệnh

Ở bước đầu tiên, bác sĩ sẽ tiến hành khai thác bệnh sử, hỏi chi tiết về thời gian khởi phát, mức độ và tính chất của cơn đau, cũng như các bệnh lý mà bệnh nhân đã từng mắc phải. Sau đó, bác sĩ sẽ kiểm tra cột sống và hai chân để đánh giá phản xạ gân, sức mạnh cơ, khả năng vận động. Một trong những test thường được sử dụng là bài kiểm tra nâng chân thẳng nhằm xác định dấu hiệu chèn ép dây thần kinh tọa. Ngoài ra, bác sĩ có thể thực hiện thêm một số nghiệm pháp khác để phân biệt đau thần kinh tọa với các bệnh lý có biểu hiện tương tự.

4.2. Chụp X-quang

Phim X-quang giúp bác sĩ quan sát được cấu trúc xương cột sống, phát hiện các bất thường như gai xương, thoái hóa cột sống hoặc hẹp ống sống. Đặc biệt, X-quang ở hai tư thế khác nhau còn giúp đánh giá độ vững của cột sống, một yếu tố quan trọng trong việc xác định nguyên nhân gây chèn ép dây thần kinh. Tuy nhiên, phương pháp này không thể hiện rõ các mô mềm và đĩa đệm, nên chủ yếu được sử dụng ở giai đoạn đầu để định hướng chẩn đoán.

4.3. Chụp MRI

Chụp cộng hưởng từ (MRI) được xem là “tiêu chuẩn vàng” trong chẩn đoán đau thần kinh tọa. Phương pháp này sử dụng từ trường và sóng radio để tạo ra hình ảnh chi tiết của đĩa đệm, dây thần kinh và các mô mềm xung quanh. Nhờ đó, MRI có thể phát hiện chính xác tình trạng thoát vị đĩa đệm, viêm, phù nề hoặc chèn ép dây thần kinh tọa, giúp bác sĩ đưa ra phác đồ điều trị chính xác và hiệu quả hơn.

4.4. Điện cơ (EMG)

Điện cơ là kỹ thuật giúp đo hoạt động điện của cơ bắp, từ đó xác định dây thần kinh nào đang bị tổn thương cũng như mức độ ảnh hưởng của nó. Kết quả điện cơ giúp bác sĩ đánh giá khả năng phục hồi của dây thần kinh và lập kế hoạch điều trị phù hợp cho từng trường hợp. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng biểu hiện bất thường trên điện cơ có thể xuất hiện muộn hơn so với các triệu chứng lâm sàng, nên thường được chỉ định bổ sung sau khi có kết quả chẩn đoán hình ảnh.

5. Điều trị

5.1. Điều trị không dùng thuốc

– Chế độ nghỉ ngơi: Nằm giường cứng, tránh các động tác mạnh đột ngột, tránh mang vác nặng, đứng, ngồi quá lâu.

– Vật lý trị liệu: Chiếu đèn hồng ngoại, thể dục trị liệu, kéo giãn cột sống thắt lưng, treo người bằng xà đơn, bơi, đeo đai lưng hỗ trợ nhằm tránh quá tải trên đĩa đệm cột sống.

– Xoa bóp bấm huyệt, châm cứu,…

5.2. Điều trị dùng thuốc

Giảm đau, chống viêm, giãn cơ, vitamin nhóm B …

5.3. Điều trị ngoại khoa

Chỉ định khi điều trị nội khoa thất bại hoặc những trường hợp có chèn ép nặng (hội chứng đuôi ngựa, hẹp ống sống, liệt chi dưới…), teo cơ. Tùy  tình trạng thoát vị, trượt đốt sống hoặc u chèn ép cũng như điều kiện kỹ thuật cho phép mà sử dụng các phương pháp phẫu thuật khác nhau (nội soi, sóng cao tần, vi phẫu hoặc mổ hở, làm vững cột sống).

Có hai phương pháp phẫu thuật phổ biến điều trị đau thần kinh tọa là:

– Phẫu thuật lấy nhân đệm thoát vị và giải ép rễ thần kinh: Sử dụng kính hiển vi phẫu thuật, hoặc hệ thống nội soi để loại bỏ phần nhân đệm thoát vị chèn ép lên dây thần kinh, giúp giảm áp lực mà không cần mở rộng vết mổ lớn, hạn chế tổn thương mô lành và rút ngắn thời gian hồi phục.

– Cắt bỏ toàn bộ đĩa đệm, thay thế bằng đĩa đệm nhân tạo kết hợp cố định làm cứng cột sống: Toàn bộ phần nhân nhầy và vòng xơ đĩa đệm bị tổn thương được loại bỏ, sau đó thay thế bằng đĩa đệm nhân tạo có nhồi xương bên trong. Kèm theo đó là hệ thống ốc vít và thanh dọc cố định, giúp duy trì chiều cao đĩa đệm, tăng độ vững chắc cho cột sống và giảm đáng kể tình trạng đau do mất ổn định cột sống. Tùy vào tình trạng bệnh nhân, bác sĩ có thể lựa chọn mổ hở, mổ ít xâm lấn hoặc mổ nội soi.

Theo thống kê, đa số bệnh nhân sau phẫu thuật đạt kết quả khả quan, các triệu chứng đau lan giảm rõ rệt, vận động cải thiện và chất lượng cuộc sống được nâng cao đáng kể.

Tóm lại, đau thần kinh tọa hoàn toàn có thể chữa khỏi nếu được chẩn đoán sớm, điều trị đúng phác đồ và kiên trì phục hồi chức năng. Ở những trường hợp nặng, phẫu thuật là giải pháp an toàn và hiệu quả, giúp người bệnh nhanh chóng trở lại cuộc sống bình thường.

6. Phòng bệnh

Phòng ngừa đau thần kinh tọa là chìa khóa giúp duy trì sức khỏe cột sống, ngăn ngừa tái phát và cải thiện chất lượng cuộc sống. Những thay đổi nhỏ trong thói quen hàng ngày có thể tạo nên khác biệt lớn cho hệ vận động.

– Tập luyện đều đặn để tăng cường sức mạnh cơ lưng – bụng: Tập thể dục nhẹ nhàng như đi bộ 20–30 phút mỗi ngày giúp cơ lưng và cơ bụng khỏe hơn, giảm áp lực lên cột sống. Tuy nhiên, cần tránh các động tác xoắn mạnh hoặc cúi gập đột ngột để không gây chèn ép dây thần kinh tọa.

– Duy trì tư thế đúng khi làm việc và sinh hoạt: Giữ lưng thẳng, vai mở, ngồi ghế có tựa lưng và điều chỉnh màn hình ngang tầm mắt sẽ giúp phân bổ lực đều trên cột sống. Tránh thói quen cúi đầu lâu hoặc gập người quá mức khi làm việc với máy tính.

– Kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm áp lực lên cột sống: Thừa cân khiến cột sống phải chịu tải trọng lớn, dễ gây thoái hóa và chèn ép thần kinh. Duy trì chế độ ăn ít đường, nhiều rau xanh, trái cây và protein nạc, giúp BMI ổn định trong khoảng 18,5 – 24,9.

– Tránh nâng vật nặng sai cách: Khi cần nâng vật nặng, hãy cúi gối, giữ vật gần cơ thể, không xoay lưng khi nâng. Nếu vật quá nặng, nên dùng xe đẩy hoặc nhờ người hỗ trợ để tránh chấn thương cột sống.

– Nghỉ ngơi hợp lý và vận động nhẹ trong ngày: Không nên ngồi hoặc đứng quá lâu một tư thế. Sau khi ngồi mỗi 60 phút, hãy đứng dậy đi lại hoặc duỗi cơ nhẹ nhàng 5–10 phút, đồng thời dùng gối nhỏ hỗ trợ vùng thắt lưng khi ngồi lâu để giảm áp lực lên cột sống.

Tác giả bài viết:
TS. Nguyễn Triệu Vân
Bác sĩ cao cấp, cố vấn chuyên môn của Napharco.

CÔNG TY TNHH DƯỢC PHẨM NAPHARCO
Địa chỉ: Đường D1, Khu công nghiệp Yên Mỹ II, Xã Yên Mỹ, Tỉnh Hưng Yên
Điện thoại: 02213.766.338
Hotline: 0916.953.559
Mail: napharcopharma.corp@gmail.com