Gai cột sống là một trong những vấn đề xương khớp phổ biến nhất ở người trưởng thành, đặc biệt là người trung niên và cao tuổi. Bệnh là một quá trình tự nhiên của cơ thể, phần lớn diễn tiến chậm và có thể kiểm soát tốt nếu được phát hiện và can thiệp đúng cách.

1. Gai cột sống là gì?

Gai cột sống là tình trạng xuất hiện các mấu xương nhỏ mọc thêm ra ở rìa của thân đốt sống, mặt khớp hoặc tại vị trí dây chằng bám vào xương. Đây thực chất là phản ứng tự nhiên, mang tính “tự bảo vệ” của cơ thể: khi một vùng xương khớp bị bào mòn, mất ổn định do quá trình thoái hóa hoặc viêm kéo dài, cơ thể sẽ có xu hướng mọc thêm xương mới nhằm gia tăng diện tích tiếp xúc, giúp phân tán lực và giữ vững cấu trúc cột sống.

Gai xương thường không mọc đơn lẻ mà đi kèm với các biểu hiện thoái hóa khác như xẹp đĩa đệm, hẹp khe khớp, hoặc dày dây chằng quanh cột sống. Vì vậy, gai cột sống thường được nhắc đến như một phần của “bệnh thoái hóa cột sống” nói chung, ít khi là một bệnh lý riêng biệt.

Gai cột sống có thể xuất hiện ở bất kỳ đốt nào của cột sống, nhưng thường gặp nhất ở hai vị trí chịu lực vận động nhiều nhất:

• Cột sống cổ: Cột sống cổ, đặc biệt tại các đốt sống C5, C6, C7 – nơi vận động cúi, ngửa, xoay đầu diễn ra liên tục.
• Cột sống thắt lưng: Cột sống thắt lưng, đặc biệt tại các đốt sống L4, L5 – nơi chịu phần lớn trọng lượng cơ thể khi đứng, đi lại, mang vác.

Một điều quan trọng cần lưu ý là có gai xương không đồng nghĩa với việc chắc chắn sẽ đau. Rất nhiều người khi chụp X-quang vì lý do khác đã tình cờ phát hiện có gai cột sống nhưng hoàn toàn không có triệu chứng  trong nhiều năm. Gai xương chỉ thực sự gây ảnh hưởng khi nó chèn ép vào dây thần kinh, tủy sống, hoặc gây viêm, kích thích các mô mềm xung quanh.

2. Nguyên nhân gây gai cột sống

Gai cột sống hình thành do sự kết hợp của nhiều yếu tố, trong đó nổi bật là bốn nhóm nguyên nhân chính sau đây:

2.1. Thoái hóa tự nhiên theo tuổi tác

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất. Theo thời gian, đĩa đệm giữa các đốt sống dần mất nước, giảm độ đàn hồi và xẹp xuống. Khi khoảng cách giữa hai đốt sống bị thu hẹp, các đốt sống có xu hướng cọ xát vào nhau nhiều hơn khi vận động. Để đáp ứng lại tình trạng mất ổn định này, cơ thể kích hoạt các tế bào tạo xương ở rìa thân đốt sống, dần dần hình thành nên các gai xương.

2.2. Viêm khớp cột sống mạn tính

Các bệnh lý viêm khớp mạn tính như thoái hóa khớp, viêm cột sống dính khớp có thể gây tổn thương kéo dài đến sụn khớp và bao hoạt dịch. Tình trạng viêm âm ỉ, tái diễn nhiều lần thúc đẩy quá trình tân tạo xương bất thường, góp phần hình thành gai xương tại các mặt khớp liên đốt sống.

2.3. Lắng đọng canxi ở dây chằng và gân

Khi dây chằng dọc trước hoặc dọc sau cột sống bị căng giãn, vi chấn thương lặp đi lặp lại do tư thế sai hoặc vận động sai kỹ thuật trong thời gian dài, cơ thể có xu hướng lắng đọng canxi tại điểm bám của dây chằng vào xương. Quá trình canxi hóa này lâu dần cũng tạo thành các gai xương.

2.4. Chấn thương cột sống

Va đập mạnh, tai nạn, gãy xương cũ hoặc tổn thương đĩa đệm đều có thể kích hoạt phản ứng viêm và sửa chữa mô tại vị trí tổn thương. Trong một số trường hợp, phản ứng sửa chữa này diễn ra quá mức, dẫn đến hình thành gai xương ngay tại vùng bị chấn thương trước đó.

3. Các yếu tố nguy cơ

Bên cạnh các nguyên nhân trực tiếp, một số yếu tố sau đây được ghi nhận làm tăng khả năng mắc gai cột sống hoặc khiến bệnh tiến triển nhanh hơn:

4. Triệu chứng

Như đã đề cập, rất nhiều trường hợp gai cột sống không gây triệu chứng gì và chỉ được phát hiện tình cờ khi chụp X-quang, CT hoặc MRI vì một bệnh lý nào khác. Triệu chứng chỉ xuất hiện rõ ràng khi gai xương chèn ép vào rễ thần kinh, tủy sống, hoặc gây viêm các mô mềm xung quanh. Triệu chứng cũng khác nhau tùy theo vị trí gai xương, thậm chí tuỳ vào mỗi cá thể có xuất hiện gai cột sống và số lượng gai cột sống ở mỗi người.

4.1. Triệu chứng tại chỗ

– Đau âm ỉ hoặc đau nhói tại vùng cột sống bị ảnh hưởng, đau có xu hướng tăng khi vận động, ngồi lâu, đứng lâu và giảm khi nghỉ ngơi.

– Cứng khớp, khó cúi, khó xoay hoặc ngửa cột sống, đặc biệt rõ vào buổi sáng sau khi ngủ dậy.

– Nghe hoặc cảm nhận tiếng lạo xạo, lục cục khi cử động cột sống.

4.2. Triệu chứng do chèn ép thần kinh

– Đối với gai cột sống cổ: tê bì, yếu cơ, đau lan từ vùng cổ, vai xuống cánh tay và bàn tay; một số trường hợp kèm theo đau đầu, chóng mặt do ảnh hưởng đến mạch máu nuôi não.

– Đối với gai cột sống thắt lưng: đau lan từ vùng thắt lưng xuống mông, mặt sau đùi và cẳng chân (biểu hiện thường gặp của hội chứng đau thần kinh tọa); có thể kèm cảm giác tê, kiến bò, hoặc yếu cơ chân.

4.3. Dấu hiệu cảnh báo cần đi khám ngay

Trong một số trường hợp hiếm gặp, gai xương chèn ép nặng vào tủy sống có thể gây ra các dấu hiệu nghiêm trọng như rối loạn đại tiểu tiện, yếu liệt tay chân tiến triển nhanh, mất thăng bằng khi đi lại. Đây là các dấu hiệu cảnh báo cần đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức, không được trì hoãn.

5. Chẩn đoán

Chẩn đoán gai cột sống thường dựa trên sự kết hợp giữa hỏi bệnh, khám lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh.

– Khám lâm sàng: Bác sĩ đánh giá tầm vận động cột sống, phản xạ gân xương, cảm giác và sức cơ tứ chi để xác định xem có dấu hiệu chèn ép thần kinh hay không.

– Chụp X-quang: Là phương pháp cơ bản, phổ biến, chi phí thấp nhất để phát hiện gai xương, đánh giá độ hẹp khe khớp và mức độ thoái hóa đĩa đệm.

– Chụp cắt lớp vi tính (CT): Cho hình ảnh chi tiết hơn về cấu trúc xương, hữu ích khi cần đánh giá kỹ mức độ và hình thái gai xương.

– Chụp cộng hưởng từ (MRI): Giúp đánh giá tình trạng đĩa đệm, tủy sống, rễ thần kinh và các mô mềm xung quanh; đặc biệt hữu ích khi nghi ngờ có chèn ép thần kinh hoặc tủy sống.

– Đo điện cơ (EMG): Áp dụng khi cần xác định chính xác mức độ và vị trí tổn thương thần kinh do chèn ép kéo dài.

Việc lựa chọn phương tiện chẩn đoán nào sẽ do bác sĩ chuyên khoa quyết định, dựa trên triệu chứng lâm sàng cụ thể của từng người bệnh.

6. Điều trị

Phần lớn các trường hợp gai cột sống được điều trị bảo tồn, không cần phẫu thuật. Chỉ định can thiệp ngoại khoa chỉ được cân nhắc khi có chèn ép thần kinh nặng, ảnh hưởng chức năng vận động, hoặc khi điều trị nội khoa đã thất bại sau một thời gian đủ dài.

6.1. Điều trị không dùng thuốc

– Vật lý trị liệu: Các bài tập kéo giãn, tăng cường sức mạnh cơ lưng, cơ bụng, cải thiện tư thế và tầm vận động cột sống do kỹ thuật viên hướng dẫn.

– Nghỉ ngơi hợp lý: Hạn chế các động tác, tư thế làm tăng cơn đau, nhưng không nên nằm bất động quá lâu vì có thể khiến cơ – khớp yếu đi.

– Chườm nóng/lạnh: Chườm nóng giúp thư giãn cơ, chườm lạnh giúp giảm viêm, giảm đau tại chỗ trong giai đoạn đau cấp.

– Châm cứu, xoa bóp bấm huyệt: Có thể hỗ trợ giảm đau, nên thực hiện tại cơ sở y tế uy tín, có chuyên môn để tránh chấn thương thêm.

6.2. Điều trị dùng thuốc

Việc sử dụng thuốc cần tuân theo chỉ định của bác sĩ, người bệnh không nên tự ý mua và sử dụng thuốc giảm đau, kháng viêm kéo dài vì có thể gây tác dụng phụ trên dạ dày, gan, thận.

– Thuốc giảm đau, kháng viêm không steroid: Giúp kiểm soát cơn đau và tình trạng viêm tại chỗ trong đợt cấp.

– Thuốc giãn cơ: Được chỉ định khi có tình trạng co thắt cơ cạnh cột sống gây đau nhiều.

– Tiêm corticosteroid ngoài màng cứng: Áp dụng trong một số trường hợp đau do chèn ép rễ thần kinh không đáp ứng với thuốc uống, cần được thực hiện bởi bác sĩ chuyên khoa tại cơ sở y tế.

6.3. Can thiệp và phẫu thuật

Phẫu thuật chỉ được cân nhắc khi gai xương chèn ép tủy sống hoặc rễ thần kinh gây yếu liệt, rối loạn cơ tròn (đại tiểu tiện), hoặc đau kéo dài không đáp ứng với điều trị bảo tồn sau nhiều tháng. Tùy vào mức độ tổn thương, phương pháp có thể bao gồm cắt bỏ gai xương, giải ép thần kinh, và trong một số trường hợp cần kết hợp cố định cột sống để đảm bảo sự vững chắc sau phẫu thuật. Quyết định phẫu thuật cần được cân nhắc kỹ lưỡng bởi bác sĩ chuyên khoa Ngoại thần kinh – Cột sống dựa trên tình trạng cụ thể của từng người bệnh.

7. Dự phòng

Vì gai cột sống liên quan chặt chẽ đến quá trình thoái hóa tự nhiên theo tuổi tác nên khó có thể phòng ngừa tuyệt đối. Tuy nhiên, việc duy trì lối sống lành mạnh có thể giúp làm chậm tiến triển của bệnh và giảm đáng kể nguy cơ xuất hiện triệu chứng:

– Duy trì tư thế đúng khi ngồi làm việc, đứng, mang vác vật nặng và cả khi ngủ; tránh cúi gập hoặc xoay vặn cột sống đột ngột.

– Tập thể dục đều đặn, ưu tiên các bộ môn nhẹ nhàng giúp tăng cường cơ lưng, cơ bụng như bơi lội, yoga, đi bộ, các bài tập giãn cơ.

– Kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm bớt áp lực lên cột sống, đặc biệt là vùng thắt lưng.

– Tránh ngồi hoặc đứng một tư thế quá lâu; nên thay đổi tư thế, vận động nhẹ nhàng mỗi 30–60 phút khi làm việc.

– Bổ sung dinh dưỡng hợp lý, đặc biệt là canxi, vitamin D và các thực phẩm giàu omega-3 giúp xương khớp chắc khỏe.

– Không hút thuốc lá, hạn chế rượu bia để bảo vệ sức khỏe đĩa đệm và xương khớp nói chung.

– Khám sức khỏe định kỳ, đặc biệt sau tuổi 40, để phát hiện sớm các dấu hiệu thoái hóa cột sống và có hướng can thiệp kịp thời.

Tác giả bài viết:
TS. Nguyễn Triệu Vân
Bác sĩ cao cấp, cố vấn chuyên môn của Napharco.

CÔNG TY TNHH DƯỢC PHẨM NAPHARCO
Địa chỉ: Đường D1, Khu công nghiệp Yên Mỹ II, Thị trấn Yên Mỹ, Huyện Yên Mỹ, Tỉnh Hưng Yên
Điện thoại: 02213.766.338
Hotline: 0916.953.559
Mail: napharcopharma.corp@gmail.com